Một ý thức đạo đức đúng đắn cần trình độ nhận thức của trẻ có đủ năng lực phán đoán đạo đức.
Trẻ trên 4 tuổi đã có thể tự chủ về mọi phương tiện, kỹ năng xã hội của bé cũng đang phát triển. Những thử thách và nhiệm vụ mà trẻ phải đối diện là học cách hợp tác, để cân bằng nhu cầu của bản thân và của người khác. Trẻ có thể hiểu được mối liên hệ giữa quy tắc và kết quả của mỗi hành vi, lãnh ngộ những quy tắc và yêu cầu của cha mẹ. Trẻ hay dựa vào những kiến thức đạo đức nhỏ nhoi của bản thân để thực hiện.
Ngoài việc giữ những thói quen trong cuộc sống, giai đoạn này chủ yếu đề ra những quy tắc về giao lưu xã hội và hành vi, làm quy tắc biến thành đạo đức và trách nhiệm, để liên kết trách nhiệm và hậu quả.
Những quy tắc cơ bản là:
1. Không thể làm đau người khác
Cảm xúc của trẻ rất phong phú, mà vẫn chưa có khả năng khống chế cảm xúc của bản thân, vì thế trẻ có thể thông qua làm đau người khác để giải phóng những cảm xúc không tốt của bản thân. Cảm xúc phải được tôn trọng, nhưng làm đau người khác là không được phép. Đưa ra quy tắc với trẻ, có lợi trong việc giúp trẻ học cách kiềm chế bản thân.
2. Đồ nào dùng xong phải để vào vị trí cũ.
Từ 2 tuổi rưỡi trở lên, chúng ta có thể tạo ra trò chơi để trẻ vừa hứng thú mà vẫn hiểu được quy tắc này. Khi nào trẻ thấy mệt, chúng ta có thể giúp trẻ hoàn thành việc dọn dẹp, một hai lần cũng không đáng kể.
Tới mốc 4 tuổi, việc dùng xong đồ xếp lại chỗ cũ là bắt buộc với trẻ, nếu không dọn dẹp, lần sau sẽ không cho trẻ chơi nữa. Cũng có thể nhắc nhở trẻ “con không dọn dẹp nghĩa là con không cần chúng nữa, vậy thì mẹ sẽ bỏ chúng đi”, trẻ có thể sẽ thử xem bạn có nói được làm được hay không, lúc này bạn hãy bỏ một hai món đồ đi. Chắc chắn rằng hậu quả của việc không dọn dẹp là mất đi đồ chơi, trẻ sẽ ghi nhớ.
3. Không làm hỏng đồ dùng.
Phá hoại là hành vi để bày tỏ cảm xúc của bản thân mà cố tình đập phá đồ dùng. Nếu đánh vỡ một chiếc cốc, cha mẹ nên tìm hiểu xem do bé cáu giận rồi đập vỡ hay do bé muốn giúp rửa chúng. Lý do thứ nhất thì không được phép, còn về sau, đứa trẻ nào chả nhỡ tay làm vỡ cái này cái kia, cha mẹ hãy giúp trẻ dọn dẹp sạch sẽ. Lần sau trẻ cẩn thận hơn.
Nếu trẻ có thể liên kết mối quan hệ giữa hành vi và kết quả, thì trẻ đã có thể khống chế được hành vi.
4. Thường xuyên kiểm tra nội quy.
Cách tốt nhất để bé hiểu nội quy chính là vi phạm nội quy. Trẻ từ 4 tuổi khó tránh khỏi chuyện vi phạm nội quy, thử mọi cách, nguyên tắc, trẻ vẫn bướng bĩnh mà làm trái lại, có thể là do quy tắc cản trở sự phát triển của trẻ.
Gia đình tôi có một nguyên tắc là bé không được đi một mình, để tránh bị trơn ngã. Khi bé 2 tuổi, bé cũng từng không nghe lời vài lần, tôi chỉ ôm bé và nói: “Sàn trơn lắm, nên bố hoặc mẹ nên đi cùng con”bé sau này đã quen dần với việc gọi chúng tôi đi vệ sinh cùng bé. Cho đến khi 3 tuổi, tôi đi theo bé vào nhà vệ sinh, vừa mới tới cửa, bé bỗng dừng lại rồi quay lại nói với tôi:”Mẹ ơi, con đảm bảo con có thể đi vệ sinh mà không để bị ngã đâu”. Tôi ngẩn người ra, nhìn bé, vẫn chưa biết trả lời bé thế nào.Bé lại khẳng định với tôi một lần nữa. “Mẹ ơi, con chắc chắn mà”. Thế là tôi cười với bé: “Con yêu, mẹ cũng chắc chắn. Từ hôm nay, con sẽ tự đi vệ sinh nhé, sau đó, tôi về phòng.
Tôi còn nhớ, cả ngày hôm đó bé đã rất ngoan, bình thường 9h tối là phải đi ngủ, chúng tôi tắt đèn lên giường nằm, bé vẫn phải nghịch một lúc nữa. Tuy rằng, bé vẫn ngủ, nhưng gần như ngày nào tôi cũng vất vả. Hôm nay, thì bé chủ động nói “Tới giờ ngủ rồi, ngủ ngon ạ”, nói xong, bé ngoan ngoãn nằm im rồi ngủ thiếp đi, tôi đã rất ngạc nhiên.
Có nhiều lúc, chúng ta nên xóa bỏ các quy tắc, có lúc lại tăng thêm, việc này còn tùy thuộc vào hành vi và khả năng hiểu biết của trẻ.
Trẻ trưởng thành theo từng ngày, mỗi ngày lại có thêm mỗi điều mới. Những hành vi của trẻ là tiền đề để chúng ta có những quy tắc mới để phù hợp với sự phát triển của trẻ, do đó, chúng ta phải nhanh chóng nắm bắt những bước trưởng thành ở trẻ, thường xuyên thay đổi những quy tắc, để không quá gò bó trẻ, nhưng cũng không nên quá nhẹ nhàng, tránh cho trẻ phạm phải sai lầm.
Nguồn: Yêu con thế nào cho đúng (Biên soạn: Thu Hương)
